يكديگر متمايز نباشد ، و احوال و خصوصياتش متعين نباشد ، هم چنان كه آيه « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » « 1 » نيز به اين معنا اشاره دارد . بنا بر اين ، امور به حسب قضاى الهى داراى دو مرحله‌اند ، يكى اجمال و ابهام ، و ديگر مرحله تفصيل . « شب قدر » هم بطورى كه از آيه * ( « فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ » ) * برمىآيد ، شبى است كه امور از مرحله احكام و ابهام به مرحله فرق و تفصيل بيرون مىآيند . و از جمله امور يكى هم قرآن كريم است ، كه در شب قدر از مرحله احكام درآمده ، و نازل مىشود ، ( يعنى در خور فهم بشر مىگردد ) . و چه بسا كه خداى سبحان پيامبر خود را به جزئيات حوادثى كه به زودى در زمان دعوت او در هنگام نزول هر آيه و يا آيات و يا سوره رخ مىدهد خبر داده ، و نيز آگاه كرده كه در باره هر حادثه آيه يا آياتى نازل مىشود ، و از همين جهت هر پيشامدى مىكرده ، منتظر بوده آيه و يا آياتى در باره آن نازل شود ، پس در حقيقت قرآن يك بار دفعة و يكپارچه بر او نازل شده ، و يك بار هم تدريجا و متفرق . برگشت اين وجه به اين است كه بگوييم رسول خدا ( ص ) قبل از آنكه قرآن بر زمين نازل شود ، و در مرحله عين و خارج قرار گيرد ، در مرحله اى كه داشت به قضاء تفصيلى نازل مىشد ، بر آن اطلاع و اشراف داشت . و بنا بر اين وجه ، ديگر حاجتى نيست كه دو مرحله را به عنوان مرحله اجمال و تفصيل كه در وجه قبلى بود تقسيم كنيم . و ظاهر گفتار بعضى از مفسرين اين است كه خواسته‌اند بگويند : مراد از جمله * ( « فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ » ) * تفصيل و جداسازى معارف و احكام و ساير جزئياتى است كه در قرآن بيان شده . ولى اين حرف صحيح نيست ، چون از ظاهر جمله * ( « فِيها يُفْرَقُ » ) * استمرار فهميده مىشود . به عبارت ساده تر : از آن استفاده مىشود كه همه امور حكيمه همه ساله از يكديگر جدا مىشود . پس مراد از امور حكيمه بايد امور تكوينى باشد كه در هر شب قدر بعد از احكام ، تفريق و تقسيم مىشود . و اما معارف و احكام الهى معنا ندارد كه همه ساله تفريق و تقسيم شود ، پس اگر مراد از تفريق ، تفريق معارف بود ، جا داشت بفرمايد : « فيها فرق - در آن شب معارف و احكام فشرده قرآن تجزيه و تقسيم شد » . بعضى ديگر گفته‌اند : حكيم بودن امر ، محكم كردن آن بعد از تجزيه و تفصيل است ، نه محكم بودن آن قبل از تفصيل ، و معنى جمله اين است كه : خداى تعالى در آن شب قضاى

--> ( 1 ) سوره حجر ، آيه 21 .